Ofset Baskı Rehberi

Özet: Ofset baskı, su ve yağın birbirini itme ilkesine dayanan, görüntüyü düz bir kalıptan kauçuk blanket aracılığıyla kağıda dolaylı olarak aktaran litografik bir baskı tekniğidir. Tabaka ofset makineleri saatte 15.000-18.000 baskıya, web (bobin) ofset hatları ise dakikada 900 metreyi aşan hızlara ulaşır; kalite tarafında ISO 12647-2 standardı nokta kazancını yüzde 10-18, register sapmasını 0,1 mm altında tutmayı hedefler. Bu rehber, ofsetin çalışma prensibinden su-mürekkep dengesine, makine tiplerinden ISO/G7 kalite kontrol parametrelerine kadar tüm üretim zincirini matbaacı gözüyle ele alır.

Ofset baskı nedir ve nasıl çalışır?

Ofset baskı (ofset litografi), baskı yapan ve yapmayan alanların aynı düzlemde olduğu, yükseklik farkı bulunmayan düz baskı prensibine dayanır. Flekso ve tipoda görüntü yüzeyden kabarıkken, ofsette kalıbın tamamı neredeyse pürüzsüzdür; baskı ve baskısız alanlar arasındaki ayrım fiziksel değil kimyasaldır.

Sistemin temelinde basit bir fizik kuralı yatar: yağ ve su birbirini itmez ama karışmaz. Kalıbın görüntü alanları oleofilik (yağ seven, su iten) yapıdadır ve macun kıvamındaki mürekkebi tutar; görüntü dışı alanlar ise hidrofilik (su seven, yağ iten) yapıdadır ve ince bir su filmiyle kaplanarak mürekkebi reddeder. Bu denge doğru kurulduğunda kalıp, mürekkebi yalnızca basılması gereken yere alır.

Ofsetin ayırt edici özelliği baskının dolaylı olmasıdır. Görüntü doğrudan kalıptan kağıda geçmez; arada kauçuk bir ara taşıyıcı vardır. Transfer zinciri şu sırayla işler:

1. Nemlendirme (su) ünitesi: Su merdaneleri, görüntü dışı alanları ince bir nemlendirme çözeltisi (fountain solution) filmiyle kaplar ve bu alanları mürekkebe karşı duyarsızlaştırır.
2. Mürekkep ünitesi: Bir dizi mürekkep merdanesi, macun kıvamındaki mürekkebi ezerek inceltir ve kalıbın yağ seven görüntü alanlarına ölçülü bir film halinde aktarır.
3. Kalıp silindiri: Üzerine ince alüminyum kalıp gerilmiş silindir, su ve mürekkebi aldıktan sonra görüntüyü blanket silindirine basar.
4. Blanket silindiri: Kauçuk kaplı bu silindir görüntüyü kalıptan alır ve ters çevirerek baskı silindirine aktarır. Görüntünün kağıda dolaylı geçmesinin nedeni budur; kauçuğun esnekliği, pürüzlü kağıt yüzeylerine bile tam temas sağlar.
5. Baskı silindiri: Kağıdı blankete karşı destekleyen çelik silindirdir. Blanket ile baskı silindiri arasındaki basınç (nip) mikron seviyesinde ayarlanır.

Bu döngünün dört renkli bir işte CMYK her renk için ayrı bir baskı ünitesinde tekrarlandığını düşünün; kağıt üniteden üniteye geçerken renkler üst üste oturur. Dijital ve ofsetin birim maliyet eşiklerini iş bazında görmek için Dijital-Ofset Karşılaştırma aracını kullanabilirsiniz.

Islak ofset ve susuz ofset arasındaki fark nedir?

Yukarıda anlatılan klasik yöntem ıslak (geleneksel) ofsettir; su-mürekkep dengesi sistemin merkezindedir. Susuz ofset ise farklı bir mantık kullanır: nemlendirme çözeltisi yerine, kalıbın görüntü dışı alanları mürekkebi iten bir silikon tabakayla kaplanır. Su ünitesi tamamen ortadan kalkar.

Susuz ofsetin kazanımı, su-mürekkep dengesi takip yükünün ve nemlendirmeye bağlı renk dalgalanmalarının ortadan kalkmasıdır; nokta kazancı daha düşük, register daha stabildir. Bedeli ise sıcaklık hassasiyetidir: silikon kalıp belirli bir mürekkep sıcaklık aralığında çalışır ve makinede hassas sıcaklık kontrol sistemleri (soğutulan merdaneler) gerektirir. Susuz ofset bu yüzden yüksek kaliteli ticari ve ambalaj işlerinde tercih edilir, sıradan işlerde geleneksel ofset baskındır.

Ofset baskı ünitesinin bileşenleri nelerdir?

Tek bir ofset baskı ünitesi, dört silindir ve iki merdane sisteminin uyumlu çalışmasından oluşur. Her bileşenin baskı kalitesindeki rolü farklıdır:

Bu bileşenler içinde baskı karakterini en doğrudan belirleyen blankettir. Modern blanketler çok katmanlı bir yapıya sahiptir: yüzey kauçuğu mürekkebi tutup bırakır, sıkıştırılabilir (compressible) ara katman basınç darbelerini emerek nip basıncını eşitler, kumaş katlar ise blanketi gergin ve boyutsal olarak sabit tutar. Sıkıştırılabilir blanketin avantajı, paketleme yüksekliği artırılsa bile baskı basıncının orantılı artmaması; bu da kalıp ve blanket aşınmasını, nokta kaymasını ve tüy bırakmayı (picking) azaltır. Blanket seçimi, paketleme hesabı ve bakım ömrü için Blanket Seçimi ve Bakımı rehberine başvurun.

Mürekkep ve su sisteminin ayrıntılı denge mekanizması ise Ofset Mürekkep ve Su Dengesi rehberinde ele alınır.

Ofset makine tipleri nelerdir?

Ofset makineleri besleme biçimine göre iki ana aileye ayrılır: kağıdı kesilmiş tabaka halinde besleyen tabaka (sheetfed) makineler ve sürekli kağıt rulosundan besleyen web (bobin) makineler. Çift yüz baskı yapan perfecting yapılandırması her iki ailede de bulunur.

Tabaka ofset, format esnekliği ve yüzey kalitesi nedeniyle ambalaj ve premium ticari işin standardıdır; saatte 18.000 tabakaya varan hızıyla orta tirajda en dengeli teknolojidir. Web ofset ise sürekli kağıt akışı sayesinde dakikada metrelerce baskıyla çok yüksek tirajlı yayın işlerinin tartışmasız tercihidir; gazete tarafında kurutmasız (coldset), dergi tarafında sıcak hava kurutmalı (heatset) yapı kullanılır. Tabaka ile web ofset arasındaki tiraj ve maliyet eşikleri, format ve fire farkları için Tabaka ve Web Ofset Karşılaştırması rehberine bakın.

Su-mürekkep dengesi neden ofsetin kalbidir?

Geleneksel ofsette baskının başarısı tek bir hassas dengeye bağlıdır: kalıp yüzeyine giden su ile mürekkep miktarının doğru oranda tutulması. Bu denge, ofsetin hem en güçlü hem de en zorlu yanıdır.

Mekanizma şudur: nemlendirme çözeltisi, kalıbın görüntü dışı alanlarını ince bir su filmiyle kaplayarak mürekkebi iter. Sağlıklı baskı için mürekkebin içine ölçülü miktarda su emülsifiye olması gerekir. Su az gelirse mürekkep, basılmaması gereken görüntü dışı alanlara yayılır ve baskı "kirlenir" (scumming/tinting); su fazla gelirse renk yoğunluğu düşer, mürekkep aşırı emülsifiye olur ve baskı soluklaşır. Vardiya boyunca bu pencerenin içinde kalmak operatörün asıl işidir.

Nemlendirme çözeltisinin iki ölçülebilir özelliği kritiktir:

• pH değeri: Tipik hedef aralık 4,8-5,5'tir. Asitlik, kalıbın görüntü alanını mürekkebe, görüntü dışı alanını suya duyarlı tutar. pH düştükçe (aşırı asidik) kuruma yavaşlar ve mürekkep emülsifikasyonu bozulur; yükseldikçe kalıp duyarsızlaşması zayıflar ve kirlenme başlar.
• İletkenlik: Çözeltideki iyon yoğunluğunun ölçüsüdür ve mikrosiemens (µS/cm) cinsinden izlenir. Taze hazırlanan çözeltinin iletkenliği bilinir; vardiya boyunca yükselen iletkenlik, kağıttan ve mürekkepten geçen kirlenmenin işaretidir ve çözeltinin yenilenme zamanını gösterir.

Çoğu nemlendirme çözeltisi, su filminin yüzey gerilimini düşürmek için izopropil alkol (IPA) veya alkol yerine yüzey aktif madde içerir. Alkol, daha ince ve kararlı bir su filmi sağlar ama uçucu organik bileşik (VOC) emisyonu nedeniyle birçok matbaa alkolsüz veya düşük alkollü sistemlere geçmiştir. Bu denge bozulduğunda ortaya çıkan kirlenme, tonlanma ve emülsifikasyon hatalarının kök neden çözümleri için Ofset Baskı Hataları ve Çözümleri rehberine başvurun.

Ofset hangi alanlarda kullanılır?

Ofset, ince tram kapasitesi, geniş format esnekliği ve düşük birim maliyeti nedeniyle kağıt ve karton tabanlı işlerin baskın teknolojisidir:

• Kitap ve yayın: Roman içi, ders kitabı, ansiklopedi gibi yüksek sayfa sayılı işler web ofsette; kapaklar ve ciltli kitaplar tabaka ofsette basılır.
• Dergi ve katalog: Sıcak hava kurutmalı (heatset) web ofset, kuşe kağıda yüksek hızda dergi ve katalog üretiminin standardıdır.
• Ambalaj kartonu: Kozmetik, ilaç, gıda kutuları gibi katlamalı karton ambalaj, tabaka ofsetin en büyük ve en kârlı segmentlerinden biridir; sıklıkla UV vernik ve yaldız ile birleşir.
• Ticari iş: Broşür, antetli kağıt, afiş, el ilanı, kartvizit gibi geniş ticari yelpaze.
• Gazete: Kurutmasız (coldset) web ofset, gazete ve haftalık yayın üretiminin geleneksel altyapısıdır.

Hangi işin ofsete mi yoksa dijitale mi uygun olduğunu tiraj ve adet bazında değerlendirmek için Dijital-Ofset Karşılaştırma aracı net bir eşik verir.

Ofset, flekso ve dijital nasıl kıyaslanır?

Üç teknoloji farklı işlere optimize olmuştur; doğru seçim tiraja, malzemeye ve kalite beklentisine bağlıdır.

Özet yorum: tabaka bazlı kağıt-karton işlerinde ve ince tram gerektiren premium baskıda ofset; bobin bazlı esnek ambalaj ve etikette flekso; kısa tiraj, kişiselleştirme ve değişken veride dijital öne çıkar. İki tekniğin kesişim noktasında çalışan işletmeler için ayrıntılı senaryolar Flekso ve Ofset Karşılaştırması rehberinde ele alınır. Ofsetin litografi ile flekso/tipo arasındaki temel fark, ofsetin düz kalıptan dolaylı baskı yapması ve macun kıvamında yüksek viskoziteli mürekkep kullanmasıdır.

Ofset baskıda maliyeti hangi faktörler belirler?

Bir ofset işinin birim maliyeti birkaç kalemin toplamından oluşur ve bu kalemlerin ağırlığı tirajla birlikte hızla değişir:

1. Kalıp ve baskı öncesi (CTP): Renk başına bir kalıp üretilir; dört renkli iş dört kalıp demektir. Kalıp ve CTP maliyeti sabittir, dolayısıyla kısa tirajlarda birim başına pay büyük, yüksek tirajda neredeyse ihmal edilebilir hale gelir.
2. Kağıt: Toplam maliyetin yüzde 50-65'i kağıttır. Bu yüzden fire yönetimi en kritik verimlilik göstergesidir; tabaka ofsette iyi yönetilen bir işte toplam fire yüzde 3-6 bandında tutulur. İhtiyacınız olan tabaka ve top sayısını net hesaplamak için Kağıt Hesaplayıcı aracını kullanın.
3. Makaready (ayar) firesi: Renk ve register oturana kadar harcanan tabakalar firedir. Modern otomatik makinelerde dört renkli bir işin makaready firesi 100-300 tabaka arasında değişir; eski makinelerde bu sayı katlanabilir. Beklenen toplam fireyi tahmin etmek için Fire Hesaplayıcı aracından yararlanın.
4. Mürekkep: Zemin alanına ve kapsama oranına bağlıdır. Mürekkep tüketimini iş bazında öngörmek için Mürekkep Sarfiyatı aracını kullanabilirsiniz.
5. Makine saat maliyeti: Makinenin amortismanı, enerji ve işçiliği saat başına bir maliyettir; iş ne kadar uzun makinede kalırsa o kadar yüksektir. Tüm bu kalemleri tek bir iş için birleştirip birim maliyet çıkarmak için Baskı Maliyeti Hesaplayıcı aracı kapsamlı bir simülasyon sunar.

Bir tabakaya kaç adet işin sığacağını ve montaj verimini optimize etmek doğrudan kağıt maliyetini etkiler; bunun için Montaj/Imposition aracı tabaka üzerindeki yerleşimi planlamanıza yardımcı olur.

Ofset baskıda kalite nasıl kontrol edilir?

Tutarlı ofset kalitesi, ölçülebilir parametrelerin vardiya boyunca takibiyle ve uluslararası standartlara hizalanmayla sağlanır. Sektörün referans çerçevesi ISO 12647-2 (ofset litografi için süreç kontrol standardı) ve onu tamamlayan G7/GRACoL metodolojisidir.

İzlenmesi gereken temel parametreler:

• Renk yoğunluğu (densite): Dansitometre ile zemin alanlardan ölçülür. Tipik CMYK hedefleri kuşe kağıtta yaklaşık siyah 1,75-1,85, cyan 1,40-1,50, magenta 1,40-1,50, sarı 0,95-1,05 aralığındadır (kağıt ve standarda göre değişir).
• Nokta kazancı (dot gain / TVI): ISO 12647-2, kuşe kağıtta yüzde 50 tram alanında tipik olarak yüzde 12-16, daha açık standart sınıflarda yüzde 18-22 nokta kazancı öngörür; pratik hedef genellikle yüzde 10-18 bandıdır. Telafi eğrisi prepress'te buna göre kurulur. Yüzde 50 noktanın nasıl büyüdüğünü öngörmek için Nokta Kazancı Hesaplayıcı aracını kullanın.
• Gri denge (gray balance): G7 metodolojisinin merkezindedir. Nötr gri tonların CMY kombinasyonu ile renksiz (nötr) basılması hedeflenir; tipik gri denge noktaları yüzde 25-19-19, yüzde 50-40-40 ve yüzde 75-64-64 gibi değerlerle tanımlanır. G7, nötr baskı yoğunluk eğrisi (NPDC) üzerinden gri dengeyi standartlaştırır.
• Renk farkı (Delta E): Spektrofotometre ile ölçülür; zemin renklerinde tolerans genellikle Delta E 5 ve altı, marka spot renklerinde daha sıkı (Delta E 2-3) tutulur. Hedef ve ölçülen renk arasındaki farkı değerlendirmek için Delta E Hesaplayıcı aracından yararlanın.
• Register (üst üste oturma): Renkler arası kayma 0,1 mm altında tutulmalıdır; ambalaj ve ince tram işlerinde bu beklenti daha katıdır.

Renk yönetimi tarafında, baskı koşulunuzu doğru bir ICC profiliyle tanımlamak ekrandan baskıya tutarlılığın temelidir; profil davranışını ve dönüşümleri görmek için ICC Profil Simülatörü aracını kullanabilirsiniz. Üretimde karşılaşılan somut hata görüntüleri ve adım adım çözüm protokolleri için Ofset Baskı Hataları ve Çözümleri rehberine bakın.

Baskı öncesi (prepress) ve CTP süreci nasıl işler?

Ofset işinin kalitesi büyük oranda baskıdan önce, baskı öncesi masasında ve kalıp pozlamada belirlenir. Günümüzde kalıplar, filme gerek kalmadan dijital dosyadan doğrudan CTP (Computer-to-Plate) cihazıyla pozlanır. Lazer kafa, alüminyum kalıp üzerindeki ışığa duyarlı tabakayı görüntü verisine göre işler ve banyo sonrası kalıp baskıya hazır hale gelir.

CTP'nin getirdiği iki büyük kazanım vardır. Birincisi, film aşaması ortadan kalktığı için tram noktası daha keskin ve tekrarlanabilir olur; tek tek noktaların net pozlanması nokta kazancını kararlı hale getirir. İkincisi, tekrar işlerde aynı dosyadan birebir aynı kalıbın yeniden üretilebilmesi makaready süresini ve fireyi belirgin biçimde düşürür; bir kalıp seti tipik olarak 20 dakika içinde hazırlanabilir. Tram türü (klasik AM, frekans modülasyonlu FM veya hibrit), tram açıları ve kalıp tipi seçimi bu aşamada yapılır. CTP teknolojileri, kalıp türleri ve pozlama parametrelerinin ayrıntısı için Ofset Kalıp ve CTP Teknolojileri rehberine başvurun.

Montaj (imposition) da bu aşamada yapılır: sayfaların tabaka üzerine, katlama ve ciltleme sırasına uygun yerleştirilmesi hem kağıt verimini hem de bitiş işlemlerinin doğruluğunu belirler. Tabaka yerleşimini optimize etmek için Montaj/Imposition aracını kullanabilirsiniz.

Ofset hattında verimlilik nasıl artırılır?

Makine saat maliyeti yüksek olduğu için ofset işletmesinin kârlılığı baskı hızından çok duruş ve ayar yönetimine bağlıdır. Sahada kendini kanıtlamış yaklaşımlar:

1. Makaready süresini SMED mantığıyla kısaltın: Kalıp değişimi, blanket yıkama ve ön mürekkeplemenin otomatik fonksiyonlarını sonuna kadar kullanın; mümkün olan hazırlığı (kağıt, kalıp, mürekkep) makine dışında tamamlayın. Otomatik kalıp değişimi ve blanket yıkama, hem ayar süresini hem üretilen fire tabaka sayısını düşürür.
2. OEE takibi kurun: Kullanılabilirlik, performans ve kalite çarpımından oluşan OEE, ofset hatlarında tipik yüzde 50-70 bandındadır; iyi yönetilen hatlar daha yukarı çıkar. Duruş nedenlerinin kayıt altına alınması tek başına birkaç puan kazandırır. Hattınızın OEE değerini hesaplamak için OEE Hesaplayıcı aracını kullanın.
3. Fireyi kalem kalem izleyin: Makaready firesi, üretim firesi ve bobin/tabaka sonu firesi ayrı izlenmelidir. Toplam fire beklenen bandın üzerindeyse kök neden analizi şarttır.
4. İş sıralamasını renk ve kağıda göre planlayın: Aynı kağıt türünü ve uyumlu renk setlerini ardışık basacak şekilde sıralama, yıkama ve ayar kayıplarını azaltır.
5. Önleyici bakımı blanket ve merdane odaklı kurun: Aşınmış blanket ve glazürlenmiş (camlaşmış) merdaneler, kalite bozulmasının en hızlı kaynaklarıdır; planlı blanket değişimi ve merdane bakımı plansız duruşları azaltır.

Optiraj ile ofset üretimini yönetin

Optiraj, Türkiye matbaa sektörünün diliyle konuşan bir dijital üretim yönetim platformudur; ofset işletmesinin teklif aşamasından sevkiyata kadar olan akışını tek yerde toplar. İş emirlerini dijital olarak açar, her işin kalıp, kağıt, mürekkep ve makaready kalemlerini şeffaf biçimde maliyetlendirir ve hat üzerindeki duruşları OEE göstergeleriyle izlenebilir hale getirir.

Sahadaki günlük kararlar için entegre hesaplama araçları doğrudan iş akışına bağlıdır: Baskı Maliyeti Hesaplayıcı ile iş bazında birim maliyet çıkarır, Fire Hesaplayıcı ile beklenen fireyi önceden bütçeler, OEE Hesaplayıcı ile hat verimini takip edersiniz. Amaç, matbaacının tahmine dayalı çalıştığı kalemleri ölçülebilir verilere dönüştürmek ve kâr marjını koruyan kararları kolaylaştırmaktır.

Bu serinin rehberleri

Bu pillar rehber, altı derinlemesine cluster rehberle desteklenir:

1. Ofset Kalıp ve CTP Teknolojileri — kalıp türleri, CTP pozlama, tram seçimi ve montaj kararları
2. Ofset Mürekkep ve Su Dengesi — nemlendirme çözeltisi kimyası, pH-iletkenlik yönetimi, emülsifikasyon
3. Ofset Baskı Hataları ve Çözümleri — kirlenme, tonlanma, hayalet, register hataları ve çözüm protokolleri
4. Tabaka ve Web Ofset Karşılaştırması — tiraj, format ve maliyet bazlı karar rehberi
5. Blanket Seçimi ve Bakımı — kauçuk türü, paketleme hesabı, ömür ve bakım yönetimi
6. UV Ofset Ne Zaman Gerekir? — UV/LED-UV kurutma, malzeme uyumluluğu ve yatırım kararı

Sık Sorulan Sorular

Ofset ile dijital baskı arasındaki temel fark nedir?

Ofset, görüntüyü fiziksel bir kalıptan blanket aracılığıyla kağıda aktaran dolaylı bir baskı tekniğidir ve macun kıvamında mürekkep kullanır; dijital baskıda ise fiziksel form yoktur, görüntü doğrudan toner veya inkjet ile basılır. Ofsetin kalıp ve makaready maliyeti sabit olduğu için 1.000 adedin üzerindeki tirajlarda birim maliyeti dijitalin altına iner; kısa tiraj ve değişken veride dijital ekonomiktir. Net eşik işe ve makine maliyetine bağlıdır.

Su-mürekkep dengesi neden bu kadar önemlidir?

Geleneksel ofsette baskı, kalıba giden su ve mürekkep miktarının doğru oranda tutulmasına dayanır. Su az gelirse mürekkep görüntü dışı alanlara yayılıp baskı kirlenir; su fazla gelirse renk soluklaşır ve mürekkep aşırı emülsifiye olur. Bu denge nemlendirme çözeltisinin pH değeriyle (tipik 4,8-5,5) ve iletkenliğiyle kontrol edilir; vardiya boyunca bu pencerenin içinde kalmak operatörün asıl işidir.

CTP nedir ve ne kazandırır?

CTP (Computer-to-Plate), kalıbın film aşaması olmadan dijital dosyadan doğrudan lazerle pozlanmasıdır. Film aradan kalkınca tram noktası daha keskin ve tekrarlanabilir olur, nokta kazancı kararlı hale gelir. En büyük pratik kazanım tekrar işlerde aynı kalıbın birebir yeniden üretilebilmesi ve makaready süresinin kısalmasıdır; bir kalıp seti tipik olarak 20 dakikada hazırlanabilir.

Blanket neden bu kadar kritiktir?

Blanket, görüntüyü kalıptan alıp kağıda aktaran kauçuk ara taşıyıcıdır ve baskı karakterini doğrudan belirler. Çok katmanlı yapısında yüzey kauçuğu mürekkebi tutup bırakır, sıkıştırılabilir katman nip basıncını eşitleyerek kalıp ve blanket aşınmasını, nokta kaymasını ve tüy bırakmayı azaltır. Aşınmış veya şişmiş bir blanket, baskı kalitesini en hızlı bozan elemanlardan biridir; planlı değişim ve doğru paketleme yüksekliği şarttır.

Ofsette hangi kalite standartları kullanılır?

Sektörün referansı ISO 12647-2 (ofset litografi süreç kontrol standardı) ve onu tamamlayan G7/GRACoL metodolojisidir. ISO 12647-2 nokta kazancı (kuşe kağıtta tipik yüzde 12-16), zemin densite hedefleri ve renk değerlerini tanımlar; G7 ise gri dengeyi nötr baskı yoğunluk eğrisi üzerinden standartlaştırır. Densite, nokta kazancı, gri denge ve Delta E değerleri vardiya boyunca dansitometre ve spektrofotometreyle izlenir.

Tabaka ofset mi web ofset mi seçmeliyim?

Karar tiraja ve iş türüne bağlıdır. Tabaka ofset; ambalaj kartonu, premium ticari iş ve orta tirajda format esnekliği ve yüzey kalitesiyle öne çıkar (saatte 15.000-18.000 tabaka). Web ofset; dergi, katalog ve gazete gibi çok yüksek tirajlı yayın işlerinde sürekli bobin akışıyla dakikada metrelerce baskı yaparak birim maliyeti düşürür. Düşük tirajlı, çok formatlı işlerde tabaka; yüksek tirajlı, standart formatlı yayın işlerinde web ofset daha ekonomiktir.